1.   PLANIRANJE

1.1 Standardi obavljanja revizije uključuju sljedeće:

Revizor treba planirati reviziju na način koji osigurava da se revizija visokog kvaliteta obavi ekonomično, efikasno i efektivno i u vremenski datom okviru (vidjeti tačku 0.3a). Tačke u nastavku teksta pojašnjavaju planiranje kao jedan od standarda revizije.

1.2 VRI treba dati prioritet revizionim zadacima koji se moraju preduzeti po zakonu i ocijeniti prioritete za obavljanje zadataka koji se preduzimaju diskreciono u skladu sa ovlaštenjem VRI.

1.3 Pri planiranju revizije, revizor treba da:

(a)  identifikuje značajne aspekte okruženja u kojem posluje subjekt koji je predmet revizije;

(b) izgradi razumijevanje odnosa odgovornosti;

(c)  razmotri oblik, sadržaj i korisnike mišljenja o reviziji, zaključaka ili izvještaja;

(d) odredi ciljeve revizije i testove koji se neophodni za njihovo postizanje;

(e)  identifikuje ključne sisteme i kontrole upravljanja i izvrši preliminarnu procjenu kako bi se utvrdile njihove prednosti i slabosti;

(f)  utvrdi značajnost pitanja koja će se razmatrati;

(g) izvrši pregled procesa interne revizije revidiranog subjekta i njegovog programa rada;

(h)  procijeni stepen pouzdanosti drugih revizora, npr., internih revizora;

(i)   odredi najefikasniji i najefektivniji revizioni pristup;

(j)   izvrši pregled preduzimanja odgovarajućih radnji u skladu sa prethodnim revizionim nalazima i preporukama; i

(k)  osigura odgovarajuću dokumentaciju u vezi sa planom revizije i predloženim terenskim radom.

1.4 Revizijom su obično obuhvaćaju sljedeći koraci planiranja:

(a)  prikupljanje informacija o revidiranom subjektu i njegovoj organizaciji u cilju ocjene rizika i određivanja materijalnosti;

(b) određivanje cilja i obima revizije;

(c)  vršenje preliminarne analize kako bi se odredio pristup koji se treba usvojiti, kao i priroda i obim upita koji će uslijediti;

(d) naglašavanje posebnih problema koji se predviđaju u procesu planiranja;

(e)  pripremanje budžeta i rasporeda revizije;

(f)  određivanje kadrovskih potreba i tima za obavljanje revizije; i

(g) upoznavanje subjekta revizije sa obimom, ciljevima i kriterijima procjene revizije i, po potrebi, raspravljanje navedene oblasti sa subjektom revizije.

2.   NADZOR I PREGLED

2.1 Standardi obavljanja revizije podrazumijevaju:

Rad svih nivoa osoblja revizije i tokom svake faze revizije treba da bude na odgovarajući način nadgledan tokom obavljanja revizije, a dokumentovane podatke treba da pregleda iskusni član revizorskog osoblja (vidjeti tačku 0.3b).

Tačke u nastavku teksta pojašnjavaju nadzor i pregled kao jedan od standarda revizije.

2.2 Vršenje nadzora je bitno kako bi osiguralo ispunjavanje ciljeva revizije i održavanje kvaliteta revizionog rada. Stoga je odgovarajući nadzor i kontrola neophodna u svim slučajevima bez obzira na stručnost pojedinačnih revizora.

2.3 Vršenja nadzora treba usmjeriti kako na materiju tako i na metod revidiranja. Pod ovime se podrazumijeva sljedeće:

(a)  članovi tima imaju jasno i dosljedno razumijevanje plana revizije;

(b) revizija se obavlja u skladu sa standardima revizije i praksama VRI;

(c)  pridržavanje plana i koraka revizije utvrđenih planom, osim  u slučajevima kada je odstupanje od plana posebno odobreno;

(d) radni papiri sadrže dokaze kojima se na odgovarajući način potkrjepljuju svi zaključci, preporuke i mišljenja;

(e)  revizor ispunjava utvrđene ciljeve revizije; i

(f)  izvještaj o reviziji sadrži zaključke, preporuke i mišljenja, u skladu sa datim okolnostima.

2.4 Iskusniji član revizorskog osoblja treba da pregleda cjelokupni rad revizije prije finaliziranja mišljenja i izvještaja o reviziji. Preglede treba vršiti u svakoj fazi revizije. Pregledom se dobija više nivoa iskustava i procjena za potrebe datog  revizionog zadatka i njime se treba osigurati da:

(a)  su sve ocjene i zaključci čvrsto utemeljeni i potkrijepljeni mjerodavnim, relevantnim i razumnim dokazima kao osnovom za konačno mišljene ili izvještaj o reviziji;

(b) su identifikovane i dokumentovane sve greške, nedostaci i neuobičajeni postupci, koje treba, ili na zadovoljavajući  način otkloniti, ili o njima obavijestiti iskusnije članove revizorskog osoblja VRI; i

(c)  su promjene i unaprjeđenja neophodne za obavljanje budućih revizija identifikovane, zabilježene i uzete u obzir pri pripremanju kasnijih planova revizije i planiranju razvojnih aktivnosti revizorskog osoblja.

2.5 Ovaj standard ima drugačije djelovanje kod VRI koje  su organizovane na kolegijalnoj osnovi. U tako strukturisanoj VRI, odluke se donose kolegijalno u onom nivou koji odgovara značajnosti pitanja o kojem se odlučuje, izuzev onih odluka koje se donose na rutinski način. Takva organizacija, kao cjelina, odlučuje o obimu ispitivanja, o testovima koji se trebaju preduzeti i metodama koje će se koristiti.

3.   ANALIZA I OCJENJIVANJE INTERNIH KONTROLA

3.1 Standardi obavljanja revizije uključuju sljedeće:

Revizor, pri određivanju obima i djelokruga revizije, treba da izvrši analizu i ocjenu pouzdanosti internih kontrola (vidjeti tačku 0.3c).

Tačke u nastavku teksta pojašnjavaju interne kontrole kao jedan od standarda revizije.

3.2 Analizu i ocjenu internih kontrola treba izvršiti u skladu sa vrstom revizije koja se obavlja. Kod revizije pravilnosti (finansijske revizije), analiza i ocjena se uglavnom vrši nad kontrolama kojima se doprinosi zaštiti imovine i resursa i osigurava tačnost i potpunost računovodstvenih evidencija. Kod revizije usklađenosti, analiziraju se kontrole kojima se upravi omogućava rad u skladu sa zakonima i propisima.    Kod revizije učinka, predmet analize su kontrole kojima se doprinosi poslovanju na ekonomičan, efikasan i efektivan način, kojima se osigurava pridržavanje politika uprave, i kojima se dolazi do pravovremenih i pouzdanih finansijskih informacija i informacija u vezi sa upravom subjekta.

3.3 Obim analize i ocjenjivanja internih kontrola zavisi od ciljeva revizije i od planiranog stepena pouzdanosti.

3.4 U subjektima u kojima su računovodstveni ili drugi informacioni sistemi kompjuterizovani, revizor treba da odredi da li interne kontrole pravilno funkcionišu u pogledu osiguranja integriteta, pouzdanosti i potpunosti podataka.

4.   USKLAĐENOST SA VAŽEĆIM ZAKONIMA I PROPISIMA

4.1 Standardi obavljanja revizije uključuju sljedeće:

Kod obavljanja revizije pravilnosti (finansijske revizije), potrebno je izvršiti testiranja usaglašenosti s važećim zakonima  i propisima. Revizor treba da odredi korake i postupke revizije kako bi se osiguralo razumno uvjerenje u pogledu otkrivanja grešaka, nepravilnosti i nezakonitih radnji koje bi mogle direktno i materijalno uticati na iznose u finansijskim izvještajima ili rezultate revizija pravilnosti. Revizor također treba biti svjestan mogućnosti pojave nezakonitih radnji koje bi mogle imati indirektan i materijalan uticaj na finansijske izvještaje ili  rezultate revizija pravilnosti.

U obavljanju revizije učinka potrebno je procjeniti usaglašenost s važećim zakonima i propisima, kada je to neophodno da se zadovolje ciljevi revizije. Revizor treba odrediti tok revizije tako da se pruži razumno uvjerenje u pogledu otkrivanja nezakonitih radnji koje bi mogle značajno uticati na ciljeve revizije. Revizor treba da posebnu pažnju obrati na situacije i transakcije koje mogu da ukazuju na nezakonite radnje koje mogu imati indirektni efekat na rezultate revizije.

Važan cilj koji se ovom vrstom revizije povjerava VRI je da se uvjeri, pomoću svih načina koji joj stoje na raspolaganju, da su javni budžet i računi potpuni i validni. To će pružiti parlamentu i drugim korisnicima izvještaja o reviziji uvjerenje o veličini i razvijanju finansijskih obaveza države. Da bi se postigao ovaj  cilj, VRI će ispitati račune i finansijske izvještaje državne uprave kako bi se uvjerila da su sve djelatnosti pravilno preduzete, dovršene, odobrene, plaćene i registrovane. Ukoliko nisu otkrivene nepravilnosti, revizioni postupak obično rezultira dopuštanjem ''izvršenja" (vidjeti tačku 0.3d).

Tačke u nastavku teksta pojašnjavaju usaglašenost kao jedan od standarda revizije.

4.2 Ispitivanje usaglašenosti sa važećim zakonima i propisima je naročito bitno u revidiranju javnih programa, jer donosioci odluka treba da znaju da li se zakoni i propisi  dosljedno primjenjuju, da li se njima dobijaju željeni rezultati i, ukoliko to nije slučaj, u kom pogledu ih je potrebno ispitati. Pored toga, javne organizacije, programi, usluge, aktivnosti i funkcije se zakonski uspostavljaju i regulišu se posebnim propisima.

4.3 Osobe koje su uključene u planiranje revizije treba da poznaju zahtjeve usaglašenosti kojih se subjekt koji je predmet revizije treba pridržavati. S obzirom da često govorimo o velikom broju zakona i propisa koji se mogu odnositi na određenu reviziju, revizor će, na osnovu profesionalne procjene, odrediti one zakone i propise koji bi mogli imati značajan uticaj na ciljeve revizije.

4.4 Revizor treba da posebnu pažnju obrati na situacije i transakcije koje mogu da ukazuju na nezakonite radnje koje mogu imati indirektni efekat na rezultate revizije. Kada revizioni postupci i procedure ukazuju na to da je došlo ili da može doći  do činjenja nezakonite radnje, revizor će odrediti obim u kojem ove radnje imaju uticaja na rezultate revizije.

4.5 Obavljanjem revizije u skladu sa ovim standardom, revizor će izabrati i provesti one postupke i procedure koje su, prema njegovoj profesionalnoj procjeni, odgovarajuće za date okolnosti. Ove revizione postupke i procedure treba provesti  tako da se njima pribave dovoljni, mjerodavni i relevantni dokazi na kojima će se procjene i zaključci razumno zasnivati.

4.6 Općenito uzevši, uprava je odgovorna  za uspostavljanje efektivnog sistema internih kontrola kako bi se osigurala usaglašenost sa zakonima i propisima. Pri određivanju postupaka i procedura kojima će se testirati ili procijeniti usaglašenost, revizori treba da ocjene interne kontrole subjekta i procjene rizik u smislu da kontrolna struktura subjekta nije dovoljna da spriječi ili otkrije neusaglašenost poslovanja.

4.7 Revizori će, ne ugrožavajući nezavisnost VRI, sa dužnom profesionalnom pažnjom i oprezom odlučivati o proširenju obima revizionih postupaka i procedura koje se odnose na nezakonite radnje, ali tako da one ne ometaju obavljanje istražnih radnji ili sudskih postupaka u budućnosti. Dužna pažnja podrazumijeva traženje odgovarajućeg pravnog mišljenja ili konsultovanje nadležnih institucija koje provode zakone u cilju određivanja revizionih postupaka i procedura kojih se treba pridržavati.

5.   REVIZIONI DOKAZI

5.1 Standardi obavljanja revizije uključuju sljedeće:

Potrebno je pribaviti mjerodavne, relevantne i razumne dokaze kojima će se potkrijepiti prosuđivanje i zaključci revizora u vezi sa organizacijom, programom, aktivnošću ili funkcijom koja se revidira (vidjeti tačku 0.3e).

Tačke u nastavku teksta pojašnjavaju revizione dokaze kao jedan od standarda revizije.

5.2 Revizioni nalazi, zaključci i preporuke moraju biti izvedeni na osnovu dokaza. Pošto su revizori rijetko u prilici da razmotre sve informacije o subjektu revizije, veoma je bitno pažljivo odabrati tehnike prikupljanja podataka i uzorkovanja. Kada su podaci iz kompjuterski baziranog sistema važan dio revizije i kada je pouzdanost podataka ključna u postizanju cilja revizije, revizori će se morati zadovoljiti time da su ti podaci pouzdani i relevantni.

5.3 Revizori treba da imaju jasno razumijevanje tehnika i procedura kao što su inspekcija, opažanje, upiti i potvrđivanje, pri sakupljanju revizionih dokaza. VRI treba da se pobrine da tehnike koje su u primjeni budu dovoljne za razumno otkrivanje svih kvantitativno materijalnih grešaka i nepravilnosti.

5.4 Pri odabiru pristupa i procedura, potrebno je uzeti u obzir kvalitet prikupljenih dokaza, tj. dokazi treba da budu mjerodavni, relevantni i razumni.

5.5 Revizori treba da na odgovarajući način dokumentuju revizione dokaze u radnim papirima, uključujući i osnovu i obim planiranja, obavljeni rad i nalaze revizije.

5.6 Adekvatna dokumentacija je bitna iz nekoliko razloga. Ona treba da:

(a)  potvrdi i potkrijepi mišljenje i izvještaj revizora;

(b) poveća efikasnost i efektivnost revizije;

(c)  služi kao izvor informacija za pripremanje izvještaja ili odgovaranje na bilo kakve upite od strane revidiranog subjekta ili trećeg lica;

(d) služi kao dokaz revizorovog pridržavanja standarda revizije;

(e)  olakšava planiranje i nadzor;

(f)  pomaže revizoru u profesionalnom razvoju;

(g) dokaže da se delegirani posao na zadovoljavajući način obavio; i

(h)  pruži dokaz o izvršenom poslu za buduće potrebe. 

5.7 Revizor treba da ima na umu da sadržaj i organizacija radne dokumentacije odražava stepen revizorove stručnosti, iskustva i znanja. Radni papiri treba da su kompletni i detaljni u onoj mjeri u kojoj će se osigurati iskusnom revizoru koji nije bio uključen u obavljanje revizije da, na osnovu pregleda radne dokumentacije, utvrdi koji posao je obavljen da se potkrijepe doneseni zaključci.

6.   ANALIZA FINANSIJSKIH IZVJEŠTAJA

6.1 Standardi obavljanja revizije uključuju sljedeće:

U obavljanju (finansijske) revizije pravilnosti, kao i u drugim vrstama revizija, revizori treba da analiziraju finansijske  izvještaje kako bi ustanovili da li su oni u skladu sa prihvatljivim računovodstvenim standardima za finansijsko izvještavanje i objavljivanje. Analiza finansijskih izvještaja treba da bude obavljena u onoj mjeri kojom će se dobiti razumna osnova za izražavanje mišljenja o finansijskim izvještajima (vidjeti tačku 0.3f).

Tačke u nastavku teksta pojašnjavaju analizu finansijskih izvještaja kao jedan od standarda revizije.

6.2 Cilj analize finansijskih izvještaja je utvrđivanje postojanja očekivanog odnosa unutar i između različitih elemenata finansijskih izvještaja, identifikovanje neočekivanih odnosa i neuobičajenih trendova. Revizor stoga treba da izvrši temeljitu analizu finansijskih izvještaja i utvrdi da li su:

(a)   finansijski izvještaji pripremljeni u skladu sa prihvatljivim računovodstvenim standardima;

(b)  finansijska izvještaji prikazani uzevši u obzir okolnosti u kojima se nalazi subjekt koji je predmet revizije;

(c)   objavljeni podaci o različitim elementima finansijskih izvještaja dovoljni;

(d)  različiti elementi finansijskih izvještaja pravilno ocijenjeni, izmjereni i prezentovani.

6.3 Metode i tehnike finansijske analize u velikoj mjeri zavise od vrste, obima i cilja revizije, kao i od znanja i procjene revizora.

6.4 Ukoliko se od VRI zahtijeva da napravi izvještaj o izvršenju zakona o budžetu, revizijom treba obuhvatiti:

(a)  za konta prihoda, provjeru da li projekcije odgovaraju onima iz inicijalnog budžeta i da li se revizije evidentiranih poreza i obaveza i pripisanih primitaka mogu izvršiti upoređivanjem sa godišnjim finansijskim izvještajima aktivnosti koja se revidira;

(b)     za konta rashoda, potvrđivanje kredita kojima se potpomažu budžeti, potvrđivanje rebalansa budžeta, a za prenose iz prethodnih godina, potvrđivanje finansijskih izvještaja prethodne godine.